Cwestiynau

Roedd y fersiwn gyntaf o’r wefan hon yn gwneud galwadau, ac yn rhoi’r bai ar un parti. Daeth yn amlwg fod rhai o’r honiadau y tu ôl iddynt yn anghywir, felly cwestiynau yw’r rhain yn lle hynny, pob un gyda’r dystiolaeth sydd gennym a sut olwg fyddai ar ateb da. Mae pob rhif yn cysylltu â’r ffynhonnell neu’r gwaith cyfrifo y tu ôl iddo.

1. Pa orlifoedd storm sy’n cael eu trwsio, a phryd?

I Dŵr Cymru, Ofwat a Chyfoeth Naturiol Cymru.

• Caniataodd Ofwat £1.1 biliwn ar gyfer gwelliannau i orlifoedd storm yn 2025-30, gyda tharged o 30 gollyngiad ar gyfartaledd fesul gorlif erbyn 2029-30. Ffynhonnell. Yr arweiniad yng Nghymru yw bod 60% o orlifoedd yn achosi niwed isel neu ddim niwed erbyn 2030, a 100% erbyn 2040. Ffynhonnell
• Mae cynllun cyflawni Dŵr Cymru ei hun yn cyfrif 165 cynllun, ac yn rhoi sgôr Ambr i’w gynnydd: “cynnydd arafach na phroffil allbwn yr FD”. Ffynhonnell
• Mae pecyn Ofwat yn ei gwneud yn ofynnol i ollyngiadau fod yn llai na 20 y flwyddyn mewn “gorlifoedd penodol”. Ni allem ddod o hyd i restr o’r gorlifoedd hynny.

Ateb da: amserlen gyhoeddus, safle wrth safle: pob gorlif, y cynllun, y dyddiad, y gollyngiadau nawr a’r gollyngiadau disgwyliedig, gyda’r gorlifoedd a enwir ym mhecyn Ofwat wedi’u nodi, wedi’i diweddaru bob chwarter.

2. Pa allfeydd ger dyfroedd ymdrochi sy’n cael eu diheintio?

I Dŵr Cymru a Chyfoeth Naturiol Cymru.

• Mae Dŵr Cymru yn dweud: “Efallai y bydd gofyniad ychwanegol arnom i ddiheintio ein helifiant wedi’i drin ger dyfroedd ymdrochi dynodedig. Rydym yn defnyddio dulliau fel golau UV… os bernir bod angen”, ac “fel arfer, nid oes rhaid i ni ddiheintio elifiant terfynol sy’n mynd i afonydd”. Welsh Water, bathing waters
• Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn enwi un enghraifft: mae gwaith trin Penybont, tua 2.5 km o Aberogwr, “yn defnyddio triniaeth ddiheintio UV drydyddol i ladd bacteria yn yr elifiant terfynol wedi’i drin”. NRW, Wales Bathing Water Report 2023
• Yn 2025, dosbarthwyd 78 o 112 o ddyfroedd ymdrochi yn Rhagorol, a methodd dau. Ffynhonnell
• Ni ddaethom o hyd i restr gyhoeddedig o’r gweithfeydd sy’n gollwng ger pob dŵr ymdrochi, pa rai ohonynt sy’n diheintio, a pha mor dda.

Ateb da: ar gyfer pob dŵr ymdrochi dynodedig, y gweithfeydd a’r gorlifoedd a all ei gyrraedd, a yw pob un yn diheintio, amodau’r trwyddedau, a’r canlyniadau profi elifiant y mae Dŵr Cymru yn dweud ei fod yn eu hadrodd i’w reoleiddwyr.

3. I ble mae’r £44.72 miliwn yn mynd, a phwy sy’n talu yn y pen draw?

I Ofwat a Dŵr Cymru.

Canfu Ofwat fod Dŵr Cymru wedi “methu â gweithredu, cynnal ac uwchraddio ei asedau dŵr gwastraff yn ddigonol”. Derbyniodd becyn gwneud iawn yn lle cosb, i’w gyflawni yn 2025-30: £40.66 miliwn i leihau gollyngiadau mewn gorlifoedd a enwir ac i selio carthffosydd preifat, £2.0 miliwn ar gyfer llwybrau i bysgod a chynefinoedd, £1.0 miliwn ar gyfer tasglu camgysylltiadau a £1.066 miliwn ar gyfer cronfa gymunedol. Y gosb y mae Ofwat yn dweud y byddai wedi’i gosod fel arall oedd £40.6 miliwn. Ffynhonnell. Mae Ofwat yn dweud bod y pecyn “wedi’i ariannu’n llwyr gan y cwmni, yn hytrach na chan gwsmeriaid”.

Nid oes gan Dŵr Cymru gyfranddalwyr. Ein dehongliad ni, nid canfyddiad: mae arian y mae cwmni heb gyfranddalwyr yn ei amsugno yn arian a fyddai fel arall wedi cael ei ailfuddsoddi er budd ei gwsmeriaid. Nid yw cwsmeriaid yn talu drwy filiau uwch, ond efallai eu bod yn dal i dalu.

Ateb da: ym mha ran o gyfrifon Dŵr Cymru y mae’r gost yn disgyn, beth y mae’n ei ddisodli, pwy sy’n penderfynu ar grantiau’r gronfa gymunedol, a’r gorlifoedd y bydd y £40.66 miliwn yn eu trwsio, gyda dyddiadau.

4. Pam mae gwres o dreulio slwtsh yn mynd heb ei ddefnyddio?

I Dŵr Cymru.

Yn 2025-26, cynhyrchwyd 66.3 GWh o wres drwy dreulio slwtsh, ac adroddwyd bod 27.5 GWh ohono heb ei ddefnyddio (41.0 GWh y flwyddyn flaenorol). Ffynhonnell

Ateb da: faint o’r gwres sydd heb ei ddefnyddio sydd ar gael, ymhle a phryd, a beth y gallai ei ddisodli, boed yn y gwaith, gan gymydog, neu mewn rhwydwaith gwres.

5. Pam mae hunangynhaliaeth ynni wedi aros yn is na’r targed?

I Dŵr Cymru a Llywodraeth Cymru.

Mae Dŵr Cymru yn cynhyrchu 23% o’i anghenion ynni ei hun, o’i gymharu â tharged o 35%. Mae’n dweud bod hyn yn rhannol oherwydd bod y defnydd yn cynyddu, ac oherwydd na chafodd rhai cynlluniau ynni adnewyddadwy arfaethedig eu cyflawni “o ganlyniad i faterion cymeradwyaeth gynllunio a thir trydydd parti”. Ffynhonnell

Ateb da: pa gynlluniau, ble, beth a rwystrodd bob un, a beth y gallai Llywodraeth Cymru neu’r awdurdodau cynllunio ei newid.

6. A allai slyri fferm fynd i dreulyddion Dŵr Cymru, gyda’r gacen yn dod yn ôl?

I Lywodraeth Cymru a Dŵr Cymru.

Mae Dŵr Cymru eisoes yn casglu slwtsh carthffosiaeth o gannoedd o weithfeydd ac yn ei gludo i ychydig o dreulyddion. Beth am slyri fferm hefyd, lle mae fferm yn rhy fach i gael ei threulydd ei hun? Y dystiolaeth sydd gennym:

• Nid yw cludo slyri yn waeth na’r hyn y mae Dŵr Cymru yn ei gludo nawr. Ar gyfartaledd, solidau sych yw 3.1% o’i slwtsh crai; ar gyfer slyri buchod godro, y ffigur yw 9%, tua thair gwaith yn sychach. Sut y cawsom hyn. Mae’r llwybrau yng ngorllewin Cymru yn bodoli: mae Doc Penfro yn anfon 91% a Dinbych-y-pysgod 97% o’u hallbwn ymlaen i dreulydd Afan (Welsh Water, market information 2024-25).
• Mae wedi cael ei roi ar brawf, ac roedd yr economeg yn anodd. Roedd gwaith Holsworthy yn Nyfnaint yn casglu tail 3,750 o fuchod godro ar 25 o ffermydd o fewn pum milltir, ynghyd â gwasarn dofednod a gwastraff bwyd; roedd y ffermwyr yn casglu’r treulion. Dywedodd ei berchnogion ei fod yn gweithredu’n broffidiol ond na allai ariannu’r ailfuddsoddiad yr oedd ei angen; nid oedd model gan brifysgol “yn rhagweld y byddai gwaith Holsworthy yn broffidiol, hyd yn oed o ystyried y grant cyfalaf o 50%”; ni werthwyd ei wres erioed; yn ddiweddarach, daeth yn waith gwastraff bwyd. Ricardo for ClimateXChange, 2017
• Prin yw’r nwy y mae slyri yn ei gynhyrchu. 22 m³ y dunnell, tua phumed ran o’r hyn a geir o wastraff bwyd neu silwair glaswellt. Mae’r un adroddiad yn dod i’r casgliad nad yw slyri ar ei ben ei hun yn debygol o dalu ei ffordd, ac mae’n enwi “cynnwys slyri a thail buarth mewn cyfleusterau treulio anaerobig oddi ar y fferm sy’n prosesu amrywiaeth o ddeunyddiau crai” fel llwybr posibl. Ffynhonnell
• Ychydig o le sbâr sydd. Mae Dŵr Cymru yn nodi bod tua 7,053 tDS y flwyddyn o gapasiti sbâr yn ei bedwar safle. O ran slyri, mae hynny’n cyfateb yn fras i 2,000–4,500 o fuchod (amcangyfrif), tua 1.3% o’r 254,100 o fuchod sydd yng Nghymru. Sut y cawsom hyn. Cynllun peilot, nid ateb, oni bai bod capasiti’n cael ei adeiladu.
• Y mater anodd yw’r maetholion. Mae fferm sy’n anfon slyri i ffwrdd yn anfon ei nitrogen a’i ffosfforws gydag ef, ac mae “dychwelyd y gacen” yn dod â nhw yn ôl. Daw’r budd os yw’r maetholion yn mynd i’r mannau lle mae eu hangen; mae cacen Dŵr Cymru ei hun eisoes yn mynd i dir amaethyddol (99.8%). Cwestiwn i’r fferm ac i’r rheoleiddiwr yw a yw hynny’n addas i’r dalgylch o amgylch fferm laeth.
• Yr hyn nad ydym yn ei wybod: a fyddai Dŵr Cymru yn ei dderbyn, y trwyddedau a’r cynlluniau ansawdd a fyddai’n berthnasol pan fydd slyri’n cael ei gymysgu â slwtsh carthffosiaeth, y rheolau iechyd anifeiliaid ar gyfer ei symud, a phwy fyddai’n talu i bwy am y cludo.

Ateb da: cynllun peilot wedi’i gostio. Un ganolfan, y clwstwr agosaf o ffermydd llaeth, ffi giât, pwy sy’n talu am y cludo, beth sy’n dod yn ôl a ble y caiff ei daenu, a beth y mae’r rheoleiddwyr yn ei ddweud.

7. A oes budd cyflymach i’w gael ar y fferm laeth na threulydd?

I Lywodraeth Cymru a’r diwydiant llaeth.

• Gosododd Barber's Farmhouse Cheesemakers yn ne-orllewin Lloegr bympiau gwres “ffynhonnell llaeth” gan y cwmni newydd Arkaya Energy mewn tri o’i saith parlwr godro. Maen nhw’n oeri’r llaeth ac yn defnyddio’r gwres a dynnir ohono i gynhesu dŵr golchi i 92°C. Mae’r fferm yn dweud ei bod yn arbed tua £70,000 y flwyddyn, gyda chyfnod ad-dalu o 2 flynedd neu lai. Ffynhonnell. The Guardian, 17 September 2026
• Un fferm ac un cyflenwr yw hyn. Eu ffigurau nhw yw’r rhain, wedi’u hadrodd gan newyddiadurwr, ac nid ydym wedi gweld y data. Mae’n dangos beth sy’n bosibl, nid y bydd yn gweithio ar bob fferm.
• Gwres sydd â defnydd iddo drws nesaf (llaeth y mae’n rhaid ei oeri, dŵr y mae’n rhaid ei gynhesu) yw’r math o adnodd o wastraff a all ad-dalu’n gyflym. Cymharwch â chwestiwn 6: roedd enghraifft wedi’i chyfrifo gan Farmers Weekly ar gyfer treulydd slyri yn unig yn rhoi enillion o 1% y flwyddyn.
• Nid ydym yn gwybod a oes un gan unrhyw fferm laeth yng Nghymru, pa gymorth sydd ar gael ar eu cyfer yng Nghymru, na faint o barlyrau godro a allai ddefnyddio un.

Ateb da: a yw hyn yn gweithio ar ffermydd Cymru, gyda maint buchesi Cymru, pa grantiau neu fenthyciadau a all dalu amdano, ac a ddylai ddod cyn unrhyw dreulydd yn y drefn y caiff ffermwyr eu cynghori i weithredu.

8. Sut mae llygredd amaethyddol yn cael ei ganfod a’i atal?

I Gyfoeth Naturiol Cymru a Llywodraeth Cymru.

Mewn llawer o afonydd Cymru, dŵr ffo o’r tir, nid y cwmni dŵr, yw’r achos mwyaf o gyflwr gwael. Dechreuodd y wefan hon fel dadl yn erbyn Dŵr Cymru, a dylem ddweud hynny’n blaen.

• Mae data digwyddiadau CNC yn rhestru carthffosiaeth amrwd, pridd a chlai, a slyri fel y llygryddion yr adroddir amdanynt amlaf, ac yn enwi’r diwydiant dŵr, amaethyddiaeth, eiddo domestig a ffynonellau heb eu hadnabod fel prif ffynonellau digwyddiadau. Roedd ei ddata ar pam mae cyrff dŵr yn methu â chyrraedd statws da “yn awgrymu bod amaethyddiaeth yn cyfrannu mwy at lygredd dŵr na’r diwydiant dŵr” (a gyflwynwyd i bwyllgor y Senedd ym mis Rhagfyr 2021). Dywedodd Dŵr Cymru wrth ymchwiliad y Senedd fod gorlifoedd storm yn rheswm dros 4.6% o gyrff dŵr. Senedd Research, 2023
• Mae slyri’n cyrraedd nentydd drwy ddŵr ffo o’r tir, a “gall slyri sydd wedi’i storio’n amhriodol hefyd ollwng i gyrsiau dŵr”. Nid yw ei dreulio yn newid hynny.
• Mae Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021 yn berthnasol i “bob busnes fferm yng Nghymru”. Canllawiau Llywodraeth Cymru
• Gall unrhyw un roi gwybod i CNC am ddigwyddiad, 24 awr y dydd, ar 0300 065 3000. Mae CNC yn dweud ei fod yn blaenoriaethu’r rhai mwyaf difrifol, nad oes angen ymweliad ar gyfer pob adroddiad, ac nad yw’n rhoi adborth ar bob adroddiad. CNC
• Nid ydym yn gwybod faint o ffermydd sy’n cael eu harolygu bob blwyddyn, faint o adroddiadau am ffermydd sy’n cael eu hymchwilio, na beth a ddaw ohonynt.

Ateb da: cyhoeddi bob blwyddyn: arolygiadau ffermydd, adroddiadau am ffermydd, faint yr ymchwiliwyd iddynt a pha mor gyflym, a’r camau gorfodi a’r cyngor a ddilynodd, fesul dalgylch, fel y gall rhywun sy’n rhoi gwybod am nant â gwely du weld beth a ddigwyddodd.

Pam cwestiynau, ac nid dirwyon

Nid oes gan Dŵr Cymru gyfranddalwyr, ac mae’n bodoli er mwyn ei gwsmeriaid, sef yr un bobl sy’n nofio yn y dŵr, yn ei yfed ac yn byw gyda’r garthffosiaeth. Mae cosb sy’n disgyn ar y cwmni yn disgyn arnyn nhw yn y pen draw. Dyna pam rydym yn gofyn am atgyweiriadau, amserlenni ac esboniadau plaen, ac nid am ddirwyon. (Ein dadl ni yw hon, nid canfyddiad. Efallai y byddwch yn anghytuno; mae’r dystiolaeth uchod yr un fath y naill ffordd neu’r llall.)